Vespa orientalis: zidentyfikuj gatunek, poznaj jego rozprzestrzenianie się i odróżnij go od Vespa velutina.

Szerszeń wschodni (Vespa orientalis) budzi coraz większe zainteresowanie w Europie Południowej, zarówno wśród przyrodników, jak i pszczelarzy.
Gatunek ten, dotychczas ograniczony do wschodniego basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, obecnie rozszerza swój zasięg, często równolegle – a niekiedy w interakcji – z szerszeniem azjatyckim Vespa velutina.

Niniejszy artykuł ma na celu pomóc w poprawnej identyfikacji Vespa orientalis, zrozumieniu mechanizmów stojących za jego ekspansją geograficzną oraz wyjaśnieniu głównych różnic między nim a Vespa velutina, szczególnie z perspektywy pszczelarskiej.

1. Czym jest Vespa orientalis?

Vespa orientalis to gatunek szerszenia pochodzący z gorących i suchych regionów: Egiptu, Bliskiego Wschodu, Turcji, Iranu i Półwyspu Arabskiego.
W przeciwieństwie do Vespa velutina, nie jest to gatunek ściśle egzotyczny dla Europy Południowej, jednak jego niedawna ekspansja rodzi nowe pytania natury ekologicznej i pszczelarskiej.

Obecnie potwierdzono jego obecność we Włoszech (w tym w regionach północnych), kontynentalnej Grecji, na Malcie, Cyprze oraz na niektórych obszarach południowej Hiszpanii. W 2025 roku obecność tego gatunku potwierdzono również w Belgii (Walonia) [źródło 5].

W Andaluzji Vespa orientalis wywiera obecnie na pasieki presję porównywalną do tej, jaką Vespa velutina wywiera w Europie Zachodniej, co czyni sytuację szczególnie trudną dla pszczelarzy.

Na dzień dzisiejszy (początek 2026 r.) żaden europejski region nie zgłasza stabilnego i trwałego współistnienia obu gatunków na tym samym terytorium. Odnotowano jedynie pewne odosobnione obserwacje, zwłaszcza w Walonii, jednak pozostają one na wczesnym etapie i nie pozwalają jeszcze na wyciągnięcie wniosków dotyczących stabilnego współistnienia.

Każdy z gatunków obecnie realizuje własną dynamikę ekspansji, w kontekstach klimatycznych i ekologicznych, które pozostają w dużej mierze odrębne. Jest jednak prawdopodobne, że w średnioterminowej perspektywie obszary zajmowane przez Vespa orientalis i Vespa velutina będą się częściowo pokrywać, co rodzi nowe pytania dotyczące konkurencji międzygatunkowej oraz wpływu na pszczelarstwo.

2. Identyfikacja: unikanie pomyłek

Kryteria	Vespa crabro	Vespa orientalis	Vespa velutina
Główny kolor	Żółty i brązowy	Rdzawo-brązowy	Czarny
Odwłok	W dużej mierze żółty, w paski	Szeroki jaskrawożółty pas (często na dwóch segmentach)	Pojedynczy pomarańczowy pas
Nogi	Rdzawo-brązowe	Rdzawo-brązowe	Żółte na końcach
Rozmiar królowej	35–40 mm	35–40 mm	30–35 mm
Rozmiar robotnicy	25–35 mm	25–35 mm	17–32 mm
Relatywny rozmiar	Duży i bardzo masywny	Duży i krępy	Mniejszy i smuklejszy
Aktywność	Dienna, raczej zmierzchowa	Wybitnie dzienna, zależna od ciepła	Dzienna (szczyty rano / późnym popołudniem)
Zawisanie przed ulem	Rzadko	Niespotykane często	Bardzo częste

3. Biologia i zachowanie

Vespa orientalis jest gatunkiem silnie termofilnym, którego aktywność wyraźnie wzrasta powyżej 30°C. Często zakłada gniazda w podziemnych jamach, murach lub infrastrukturze miejskiej.

Cechą charakterystyczną Vespa orientalis jest jej zdolność do wykorzystywania promieniowania słonecznego (źródło 2). Żółte pigmenty w jej kutykuli przyczyniają się do częściowej konwersji energii świetlnej – mechanizm ten jest niekiedy opisywany jako forma fotowoltaiki biologicznej. Zjawisko to jest udokumentowane w kilku publikacjach naukowych podkreślających związek między ekspozycją na słońce, termoregulacją a aktywnością metaboliczną.

Ta umiejętność wykorzystywania energii słonecznej naturalnie rodzi pytania o istnienie podobnych mechanizmów u innych gatunków z rodzaju Vespa. Jeśli chodzi o Vespa velutina, do tej pory nie przeprowadzono odpowiednich dowodów eksperymentalnych. Niemniej obserwacje terenowe sugerują, że może on również pośrednio czerpać korzyści z promieniowania słonecznego, szczególnie w warunkach wysokich temperatur i dużego nasłonecznienia. Hipoteza ta pozostaje w fazie badań i wymaga potwierdzenia.

4. Ekspansja geograficzna i klimat

Najnowsze badania [źródła 3, 4] oraz dane o występowaniu pokazują, że ekspansji Vespa orientalis sprzyjają:

• ocieplenie klimatu,
• coraz dłuższe i bardziej suche lata,
• ciepłe środowiska miejskie i podmiejskie,
• pasywny transport poprzez handel międzynarodowy (porty, strefy logistyczne).

W średnioterminowej perspektywie obszary zachodniego basenu Morza Śródziemnego, w tym południowa Francja, wydają się potencjalnie sprzyjające dla jego zasiedlenia.

5. Drapieżnictwo na pasiekach: wnioski z obserwacji terenowych

Drapieżnictwo Vespa orientalis na pasiekach jest w dużej mierze porównywalne z Vespa velutina: chwytanie zbieraczek w locie, zastraszanie przy wylotku ula oraz zwiększona presja pod koniec lata i jesienią, gdy zasoby pokarmowe stają się ograniczone.

Jednakże obserwacje terenowe przeprowadzone w Andaluzji podkreślają specyficzną strategię drapieżną, która jest szczególnie problematyczna dla pszczelarstwa.

Wnioski z terenu – Andaluzja (José López, BeeOne, Sewilla)

Według obserwacji José Lópeza, zawodowego pszczelarza z Sewilli (BeeOne), Vespa orientalis stosuje bardzo agresywne i ustrukturyzowane drapieżnictwo wobec uli:

• Pod względem morfologicznym Vespa orientalis jest większy i cięższy niż Vespa velutina. W rezultacie jest mniej zwinny w locie zawisającym i rzadziej wykonuje długotrwałe polowania „w zawisie” przed ulami, co jest zachowaniem typowym dla Vespa velutina.
• Ta mniejsza zwinność wyjaśnia, dlaczego drapieżnictwo koncentruje się głównie na podwylotku (wejściu do ula), gdzie presja wywierana przez Vespa orientalis jest bardzo intensywna i ciągła, zwłaszcza podczas epizodów wysokich upałów. To zachowanie jest zgodne z biogeograficznym pochodzeniem gatunku, zaadaptowanego do gorących i pustynnych środowisk.
• Strategia ataku jest progresywna: Vespa orientalis najpierw eliminuje zbieraczki, a następnie pszczoły strażniczki obecne przy wejściu do ula.
• Gdy zdolności obronne kolonii zostaną zneutralizowane, Vespa orientalis wchodzi do ula i przystępuje do grabieży czerwiu (larw) oraz zapasów pokarmu zgromadzonych w ramkach.
• Wreszcie, jego zachowanie drapieżne jest wysoce oportunistyczne: wykorzystuje ule, resztki organiczne, owoce oraz inne owady w sposób nieselektywny, w zależności od lokalnie dostępnych zasobów.

6. Zagrożenie dla ludzi: specyficzne ryzyko związane z nawykami gniazdowania

Poza wpływem na pszczelarstwo, Vespa orientalis stanowi szczególne zagrożenie dla ludzi, związane głównie z jego nawykami gniazdowania.

W przeciwieństwie do Vespa velutina, która buduje gniazda głównie wysoko (na drzewach, wysokich konstrukcjach), Vespa orientalis często gniazduje w ziemi. Wykorzystuje istniejące już jamy, takie jak:

• nory królicze,
• tunele borsucze,
• lub opuszczone jamy żołn.

Ten typ gniazdowania sprawia, że kolonie są słabo widoczne, często zlokalizowane na obszarach uczęszczanych przez ludzi (ścieżki, nasypy, ogrody, tereny rolnicze), co znacznie zwiększa ryzyko przypadkowych spotkań.

Obserwacje terenowe pokazują, że Vespa orientalis wykazuje bardzo szybką reakcję obronną w pobliżu gniazda. Z odległości około 1,5 metra osobniki mogą być już w stanie alarmu i obrony, przy czym ataki są wyzwalane bez wyraźnej prowokacji ze strony człowieka.

Ten czynnik sprawia, że Vespa orientalis jest potencjalnie bardziej niebezpieczny dla ludzi niż Vespa velutina, szczególnie dla:

• spacerowiczów,
• rolników,
• pszczelarzy,
• i każdego, kto pracuje blisko gruntu (karczowanie zarośli, prace rolnicze, utrzymanie nasypów).

Czujność jest zatem niezbędna na obszarach, gdzie gatunek jest obecny, szczególnie w okresie letnim i w okresach wysokich upałów, kiedy aktywność kolonii jest w szczytowym momencie.

7. Odławianie: obecne ograniczenia i strategie operacyjne

Odławianie Vespa orientalis jest trudniejsze niż w przypadku Vespa velutina.

Obserwacje terenowe pokazują, że:

• Obecnie nie istnieje skuteczna przynęta wabiąca wiosną do chwytania królowych założycielek.
• Przynęty cukrowe wykorzystujące zapachową glukozę są jedynymi, które wykazują skuteczność w zmniejszaniu presji ze strony robotnic, tylko wtedy, gdy gniazdo zaczyna wymagać mniej białka i – jak zaobserwowano w Kadyksie około października – zaczyna przestawiać się na żerowanie na cukrach.
• Większy rozmiar ciała Vespa orientalis wymaga dysz wejściowych o większej średnicy niż te stosowane przeciwko V. velutina.

Dlatego niektóre nowoczesne urządzenia, takie jak Ornetin UV, posiadają wymienne dysze wlotowe, umożliwiające dostosowanie średnicy wejścia do gatunku docelowego i optymalizację skuteczności odławiania w zależności od lokalnego kontekstu.

Pułapki wylotowe również okazują się skuteczne zarówno do:

• ochrony wejścia do ula,
• chwytania robotnic Vespa orientalis, gdy poszukują one białka z tułowi pszczół.

Podsumowanie operacyjne (Andaluzja)

Obecnie Vespa orientalis jest uważany za trudniejszy do opanowania niż Vespa velutina, głównie z powodu braku skutecznych wiosennych rozwiązań skierowanych przeciwko królowym.

Najskuteczniejsze zaobserwowane strategie opierają się na:

• fizycznej ochronie podwylotków,
• celowym odławianiu robotnic w momencie, gdy dieta gniazda ulega zmianie,
• dokarmianiu energetycznym i białkowym kolonii w okresach szczytowego natężenia ataków, aby utrzymać wystarczającą liczebność ula.

8. Wnioski

Vespa orientalis to nie tylko „nowa wersja” Vespa velutina.
Jest to gatunek o własnej charakterystyce, którego zarządzanie wymaga szczegółowej wiedzy o jego biologii, zachowaniu i różnicach morfologicznych.

Wnioski z terenu, zwłaszcza z Andaluzji, pokazują, że tradycyjnych strategii kontroli nie można bezpośrednio przenosić i muszą one być starannie dostosowane, aby uniknąć działań nieskutecznych lub wręcz przynoszących skutek odwrotny do zamierzonego.

Źródła

1. Smith-Pardo, A. & Carpenter, J. & Kimsey, L. (2020). The Diversity of Hornets in the Genus Vespa (Hymenoptera: Vespidae; Vespinae), Their Importance and Interceptions in the United States. Insect Systematics and Diversity.
2. Ishay JS. (2004). Hornet flight is generated by solar energy: UV irradiation counteracts anaesthetic effects. Journal of Electron Microscopy.
3. Carisio et al. (2023). Northward expansion of Vespa orientalis in Italy under Mediterranean climate conditions. Biological Invasions.
4. Smith-Pardo A. et al. (2024). The Oriental hornet, Vespa orientalis Linnaeus, 1771: diagnosis, potential distribution, and geometric morphometrics across its natural distribution range. Frontiers in Insect Science.
5. https://www.parlement-wallonie.be/pwpages?p=interp-questions-voir&type=28&iddoc=139320